Ali Rıza Avcan
Öncelikle kaynağı itibariyle batı kökenli olmakla birlikte; uygulama alanı açısından tüm dünyada ve kentlerde karşımıza çıkan “artwash” ya da “artwashing” kavramı hakkında bilgi vermek isterim:
Artwash (veya artwashing), çevreye zarar veren, insan haklarını ihlal eden veya etik dışı faaliyet yürüten büyük şirket ve holdinglerin, yerel yönetimlerle kentsel dönüşüm /soylulaştırma aktörlerinin halkın gözündeki imajını temize çıkarmak, eleştirileri hafifletmek ya da verilen toplumsal/çevresel zararı aklamak amacıyla kamusal sanat etkinlikleriyle müze ve galerilere sponsor olup kültür ve sanatın koruyucusu sıfatıyla kendilerini aklama sürecini ifade eder.
Kavram, aktivist ve yazar Mel Evans‘ın 2015 yılında yayımlanan Artwash: Big Oil and the Arts (Büyük Petrol ve Sanat) isimli kitabıyla küresel olarak popülerleşmiştir. Evans, kitabında BP, Shell, Exxon ve Chevron gibi dev fosil yakıt şirketleriyle büyük kirletici şirketlerin Tate Modern veya British Museum gibi saygın İngiliz sanat kurumlarına sponsor olarak, çevre felaketlerine yol açan faaliyetlerinin üzerini nasıl “sanatla örttüğünü” (yıkadığını) deşifre etmiştir. Bu strateji, sigara şirketlerinin geçmişte yürüttüğü halkla ilişkiler kampanyalarına benzetilmektedir.
Kavramın karşımıza çıktığı diğer bir alan ise kentlerin aynen İzmir‘deki Darağaç mahallesinde olduğu gibi değer kaybedip çöken mahallelerinde sanatçıların, galerilerin ve müzelerin kültürel etkinlikler yaparak bölgeye “sofistike ve havalı” bir imaj ve değer kazandırması; yani, mekânın kent rantını yöneten sermaye eliyle soylulaştırılmasıdır. Böylelikle bu bölgelere özel sermayenin çekilmesi suretiyle gayrimenkul fiyatlarının arttırılması sağlanırken bölgede yaşayan yoksul, dar gelirli ve dezavantajlı insanların aynen Konak, Ege Mahallesi‘nde olduğu gibi zorla kentin çeperlerindeki yerleşimlere taşınması meşrulaştırılmış olmaktadır.
Kavram, sanat sosyolojisiyle ekonomi-politik analizlerde sadece tek tek şirketlerin halkla ilişkiler çalışması olarak görülmeyip; küreselleşen dünyada ve evrensel bağlamda burjuvazinin sınıfsal hegemonya hedefleriyle doğrudan ilişkilendirilmektedir.
Böylelikle ya egemen sınıflara ait Koç, Eczacıbaşı, Arkas, Borusan, Tekfen, Fiba, Etisan ve Limak gibi holdinglerle diğer şirketlerin, kâr getirmeyen veya doğrudan artı-değer üretmeyen opera, bale, orkestra, sergi ve müze gibi “yüksek sanat” dallarını fonlayarak kendilerine küresel ve evrensel bir meşruiyet alanı yaratmaları yoluyla ya da Doğuş, Nurol ve Sabancı gibi holdinglerle bunların bir araya gelerek kurdukları TURMEPA ve Tema Vakfı gibi sivil örgütlenmelerle çevre katliamı ve kirliliği, işçi ve emekçi sınıfların sömürüsü nedeniyle yarattıkları toplumsal öfkeyi “evrensel kültür mirasını koruma” adı altında yürüttükleri kurumsal hayırseverlik (filantropi) faaliyetleri sayesinde aklayıp gizlemeye çalışırlar.
Artwashing bilinci günümüzde, iklim aktivizmi ve müzelerin dekolonizasyonu (sömürgecilikten arındırılması) hareketleriyle birleşerek evrensel bir direnişe dönüşmüştür. Gösterilen toplumsal tepkiler sonucunda dünyaca ünlü birçok sanat kurumu, geçmişi ve bugünü kirli büyük şirketlerle ilişkilerini ve sponsorluk anlaşmalarını iptal etmek zorunda kalmıştır.
Ayrıca aynı kavram, günümüzde sadece petrol şirketleriyle sınırlı kalmayıp; yerel yönetimlerin veya holdinglerin derin toplumsal sorunları maskelemek amacıyla düzenlediği “göstermelik” kültür-sanat etkinliklerini eleştirmek için de yaygın olarak kullanılmaktadır.
Gelelim artwashing faaliyetlerinin İzmir‘deki örneklerine…. Özellikle de şimdilik bu işe ayrılabilen sermayenin Ankara ya da İstanbul‘a nazaran yetersiz kalması nedeniyle opera ya orkestra kurma gibi üst düzeydeki büyük bütçeli faaliyetler yerine fuar etkinliklerine sponsor olma, konser düzenleme ve sergi açma gibi daha düşük bütçeli işlerle idare edilen İzmir uygulamalarına… Özellikle de İzmir Büyükşehir Belediye Başkanı Cemil Tugay‘ın AKP ile flört ettiği ve AKP‘ye geçtiği süreçte iyice gelişen İzmir Büyükşehir Belediyesi-Folkart İnşaat işbirliğiyle şimdilik bu işbirliğinin dışında kalıp son günlerde Urla ve Çeşme‘de yaptığı tartışmalı villa inşaatlarıyla gündeme gelen Arkas Holding‘in yapıp eylediklerine…
Deneme niyetine bir İlk adım: Türkerler İnşaat ve Mahall Bomonti İzmir…
2016-2023 döneminde İzmir merkezli Kazım Türker / Türkerler İnşaat tarafından Halkapınar‘da inşa edilen Mahall Bomonti İzmir isimli gökdelenin yapımı sırasında, şimdilerde eşinin belediye başkanının sınıf arkadaşı olması nedeniyle “gönüllü APİKAM danışmanı” olarak görevlendirilip Cemil Tugay‘ın AKP‘ye geçmesinden sonra hem APİKAM‘daki gönüllü görevinden hem de yüksek ücretler aldığı İZELMAN A.Ş. yönetim kurulu başkanlığından istifa etmeyen Aybala Yentürk, Türkerler İnşaat‘ın inşaat alanındaki tarihi Aydın Bira Fabrikası‘nı restore ederek kültürel mirası koruyor algısını yaratma çabasına destek vermek amacıyla 2017 yılı sonunda “Bir Osmanlı Kentinin Modernleşme Adımları, 19. Yüzyıl’da İzmir” isimli kitabı yazmış; böylelikle, eski tarihi bir bira şirketi ve markası üzerinden yapılacak olan gökdelene saygınlık kazandırma çabasına yardımcı olmuştur. Ancak o tarihi fabrikası yapısının aradan geçen 10 yılın sonunda bir bira bahçesi olarak kullanılmadığı gibi şimdilerde muhtemelen bir klasik müzik merkezi ya da okulu olarak kullanılmak üzere Olten Filarmoni‘ye verildiği görülmektedir.
Gücünü AKP iktidarından alan cüretkar bir ikinci adım: Folkart sponsorluk ve sergileri…
Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan‘a aşık olduğunu söyleyen Siirtli Ethem Sancak‘ın amcasının oğlu Mesut Sancak‘ın şirketi Folkart İnşaat, 2006-2008 döneminde ilk adım olarak Folkart Narlıdere‘yi, 2009-2011 döneminde ikinci adım olarak Folkart Mavişehir‘i yaptıktan sonra 2011-2014 döneminde şirket merkezi olma kimliği ile öne çıkan Bayraklı‘daki Folkart Towers‘ı inşa etmiş, ardından da sırasıyla Folkart Live Bornova (2015-2018), Folkart Time (2016-2019), Folkart Line/ Liva Home (2018-2020), Folkart Incity ((2017-2020), Folkart Vega (2019-2022), Folkart Nova ve Folkart Orion projelerini yaparak konut, ofis, işyeri/ticari alan olarak 10.000’e yakın bağımsız bölümü inşa etmiş bir inşaat şirketidir.
2016 yılından bu yana İzmir Büyükşehir Belediyesi‘ne ait İZFAŞ A.Ş. tarafından düzenlenen İzmir Uluslararası Fuarı‘na devamlı ana sponsor olup Fuar‘da yaptığı reklam ve tanıtım çalışmalarının karşılığı olarak etkinlik kapsamındaki konserlerin bedelini karşılayan Folkart İnşaat, 2015 Şubat ayından bu yana toplam 22 büyük sergiye ev sahipliği yapmış olup 2025 ve 2026 yıllarında Kültürpark‘taki Atlas Pavyonu‘nda açılan son iki büyük sergi, bu alanda bir adım daha ileri gidilerek kamusal yarar ve itibarı temsil eden İzmir Büyükşehir Belediyesi ile işbirliği içinde düzenlenmiştir.
Nitekim Folkart İnşaat‘ın sahibi Siirtli Mesut Sancak sponsoru olduğu 95. İzmir Enternasyonal Fuarı‘nın açılışında ağzındaki baklayı çıkartarak;
“Folkart olarak bu yıl da fuarın ana sponsorluğunu üstlenmekten gerçek bir gurur ve mutluluk duyuyoruz…. Folkart neden burada? Sadece işe bina yapmak olarak bakmadık. Attığınız her taş bir sokağı mahalleyi değiştiriyor. Kentin silüetini değiştiriyor. Bizim merkezimizde kent var…”
diyerek asıl hedefinin yaptığı tek tek inşaat projeleri değil, tüm bir kenti soylulaştırma boyutunda değiştirmek olduğunu ortaya koymuştur. Böylelikle Folkart istediği yerde büyük inşaatlar, gökdelenler, lüks konutlar yaparak mahalleleri, kenti ve kentin siluetini değiştirecek, bizler artık Kadifekale‘nin öne çıktığı bir kent siluetini değil, kendisini bugüne kadar tek bir bale gösterisi, klasik müzik konseri ya tiyatro oyununda göremediğimiz “sanatsever” ya da “sanatın hamisi” Mesut Sancak Efendi‘nin parasına para kattığı, yaptığı gökdelenlerin kentin siluetine damgasını vurduğu başka bir İzmir‘le karşılaşacağız… Böylelikle büyük lüks konut, işyeri, ofis ve rezidans inşaatları ve gökdelenlerle bambaşka bir İzmir‘e doğru koşar adım ilerleyeceğiz… Mesut Sancak‘ın geldiği Siirt‘e benzer bir siluetle değil, silueti onun para kazandığı inşaatlarla şekillenen bir kent ile karşı karşıya olacağız…
Ve bu güne kadar yapıp eyledikleriyle ortaya koyduğu tüm kent suçlarını İzmir’deki herkesin sevip saygı duyduğu ulusal kahraman Mustafa Kemal Atatürk‘ü ve ünlü Komünist şair Nazım Hikmet‘i, bu iki önemli iki ismi mezarlarında ters çevirecek şekilde kendine malzeme yaptığı büyük, şatafatlı sergiler açarak ve bu sergilere para ile devşirdiği sözüm ona solcu, devrimci, demokrat yazar çizer sanatçı takımına getirip onların övgüleriyle kendini aklamaya çalışarak, başka bir anlatımla “benim deremin taşını bana atarak” halka sempatik gözükecek, AKP iktidarının yandaşı olduğunu unutturup “En Birinci Atatürkçü” ve “En Büyük Nazım Hikmet sever” tavrıyla hepimizin bildiği kendi suçlarını örtbas etmeye çalışacak!!!
Öte yandan mali sıkıntılar nedeniyle temizlik hizmetleri başta olmak üzere zor durumda bulunan Konak ve Karşıyaka gibi ilçe belediyelerine büyük bir hayırseverlikle çöp aracı bağışlama ya da alması için nakdi ödemelerde bulunma fırsatçılığı… Tabii ki işledikleri çeşitli kamusal suçlar nedeniyle korku ve telaş içindeki bu belediye başkanlarını siyaseten teslim almak, onlara her dediğini yaptırtmak ve başlarının belaya girmesi gibi durumlarda arkalarında durma gibi karşılıklı uzlaşmalar karşılığında…
İşte tam da bu anlamda bir artwashing; yani, bugüne kadar yapıp eylediği her türlü şeyi sanatla temizleyip aklama örneği ile karşı karşıyayız! Hepimizin ulusal değerlerini oluşturması nedeniyle duyarlı olduğumuz Mustafa Kemal Atatürk ve Nazım Hikmet‘i, araya bir belediyeyi; yani, bir kamu kurumunu alarak, onun kamusal güç ve itibarını kullanarak kendisi hakkında olumlu bir algı yaratma çabasıyla karşı karşıyayız!
Sanki İzmir Büyükşehir Belediyesi ya da diğer ilçe belediyeleri bu düzey ve büyüklükteki sergileri doğrudan doğruya kendileri yapamazmış gibi….
Kültür ve sanat adına doğru adımlarla ilerlemekle birlikte bu konuda ürkek davranan Arkas Holding ile diğer büyük holdinglerin artwashing faaliyetlerine destek veren; hatta onlarla birlikte davranıp yardımcı olan İzmir Büyükşehir Belediyesi‘nin gerek kendi başına yapıp eylediklerini, gerekse kentin çöküş bölgelerindeki rantın büyümesi için desteklediği sanatçı platformlarının soylulaştırma çalışmalarını nasıl kolaylaştırdığını yazımın gelecek hafta yayınlanacak ikinci bölümünde anlatmaya çalışacağım…
Gelecek yazıda buluşmak üzere…
Yararlanılan Kaynaklar
1) Cihan Küçük, “Müzenin Dekolonizasyonu”, Skop Sanat Tarihi Eleştiri, 7 Kasım 2022, https://kentstratejileri.com/wp-content/uploads/2026/11/7ff92-muzenindekolonizasyonu_e-dergi2csanattarihi.pdf
2) Gökhan Atılgan, “Sanatı Desteklemek, Burjuvazi ve Sanat Üzerine Bir İnceleme”, İLEF Dergisi, 10/2, Güz/Autumn 9-22. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3563337
3) Erin McIntosh, “An Examination of Artwashing in Changing Urban Communities”, https://www.researchgate.net/publication/353322720_An_Examination_of_Artwashing_in_Changing_Urban_Communities_Who_is_to_blame_for_artwashing_and_how_can_artists_minimise_their_contribution_to_gentrification
4) Miyase Çelen, “Documenta 15, Sanat Kurumları ve Ötesi: İstanbul Odağında Lumbung Pratiğini Düşünmek” REKLEKTİF Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 4, Sayı 3 (2023): Ekim, https://www.researchgate.net/publication/374953621_documenta_onbes_Sanat_Kurumlari_ve_Otesi_Istanbul_Odaginda_Lumbung_Pratigini_Dusunmek
5) Maxime Pierre, “A sobering take on Artwashing“, https://pppescp.com/2025/11/24/a-sobering-take-on-artwashing/
6) Commetric, “Artwashing: What Should PR and Comms Know Before Sponsoring the Arts?“, 21 Ekim 2022, https://commetric.com/2022/10/21/artwashing-what-should-pr-and-comms-know-before-sponsoring-the-arts/
7) Artwashing, https://en-wikipedia-org.translate.goog/wiki/Artwashing?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=tr&_x_tr_hl=tr&_x_tr_pto=tc
