Ali Rıza Avcan
Sevgili dostum Erol Şaşmaz‘ın İzmir ve Manisa‘daki değerli yerel tarihçi, araştırmacı ve uzmanları bir araya getirip örgütlediği ve geçtiğimiz yıl beni de aralarına davet ettiği “Kültür Elçileri Grubu”nun bu ayki toplantısını 6 Mart 2026 tarihinde grubun Aliağa temsilciliğini yürüten Aliağa Belediyesi Basın Yayın ve Halkla İlişkiler Müdürü Ali Osman Karatekin‘in ev sahipliğinde gerçekleştirdik.
İşte o nedenle bugünkü yazımda, İZBAN‘ın Şemikler ve Aliağa istasyonları arasındaki keyifli tren yolculuğu sonrasında özel bir araçla götürüldüğümüz Saruhanoğulları ve Osmanoğulları dönemlerinde “Kaza-i Güzelhisar” ya da “Melemen Güzelhisarı” adıyla bilinen tarihi Güzelhisar mahallesi ile orada belediye tarafından düzenlenip 1 Temmuz 2021’de açılan Güzelhisar Sosyal Tesisleri‘nde misafir edildiğimizi ve burada seyretmeye doyamadığımız eşsiz panorama eşliğinde Kültür Elçileri Platformu‘nun değerli katılımcıları Mustafa Kuzucuk, Erkan Akbalık, Oktay Özengin, Emin Urgun, Orhan Beşikçi, Erol Şaşmaz‘ ve yerel tarihçi Nevzat Erkol‘la yaptığım sohbetleri, ardından hep birlikte dolaşıp cephe duvarlarında daha eski dönemlere ait devşirme malzemeler aradığımız Balaban ve Ali Ağa camilerinin hazirelerindeki mezar taşlarıyla sokak çeşmelerini, onun ardından yakındaki Çıtak mahallesine giderek Nevzat Erkol‘ün ahşap eserlerini yerinde incelediğimiz keşif gezisini anlatmaya çalışacağım.
Ama hepsinden önce 2010 yılından bu yana öğrenmeye çalıştığım Aliağa kent merkezi ile yakın çevresini,
+ 2010 yılında Aliağa Belediyesi‘nin 2011-2014 dönemi ile ilgili stratejik planını hazırlamak amacıyla her gün Aliağa‘ya gidip gelmek suretiyle geçirdiğim, bu sayede Aliağa‘yı A’dan Z’ye öğrendiğim 6-7 aylık süreye ek olarak,
+ 2013 Temmuz-2014 Şubat döneminde, CHP eski ilçe başkanı avukat sevgili Özlem Şan Oğuzhan‘ın seçim kampanyasını geniş bir ekibin yardımıyla yönettiğim, bu çerçevede Aliağa şehir merkezi ile köylerini ve gemi söküm tesislerini adım adım dolaşıp tanıdığım sürede; ayrıca,
+ 2017 yılının son aylarında, AKP Narlıdere ilçe başkanının girişimiyle Aliağa Çaltılıdere‘deki sulak alanında bir gemi bakım onarım merkezi yapılacak olması nedeniyle Doğa Derneği Koordinatörü Itri Levent Erol ile birlikte belediye başkanı Serkan Acar ve Aliağa‘daki sendika, sivil toplum temsilcileriyle görüşüp bu girişimi engellemek amacıyla bir mücadele hattı oluşturmaya çalışmakla birlikte; bu konuda sonuç alamadığımız için Çaltıdere‘deki sulak alanın yok edilişini izlediğim süreç nedeniyle iyi bildiğimi, o nedenle başta Hakkı Ülkü olmak üzere Aliağa‘da geniş bir arkadaş çevresine sahip olduğumu söylemek isterim.
Belediye ölçeğinde ilk stratejik planlama çalışmasını 2010 yılının Temmuz-Aralık ayları arasında Aliağa‘da gerçekleştirdim ve hazırladığım plan belediye meclisinde oybirliği ile kabul edildi. Çünkü eskiden beri, sevgili hocam Prof. Dr. Mübeccel Belik Kıray‘ın Karadeniz Ereğlisi için hazırladığı kent monografisine benzer şekilde İzmir‘in üç sanayi kentini; Aliağa, Torbalı ve Kemalpaşa‘yı yakından tanıyıp bu sanayi kentlerinin nasıl olup zaman zaman sağ iktidarları tercih ettiğini araştırmak istiyordum. Bu çerçevede Aliağa‘yı tanıyıp çözümlememi sağlayan ilk çalışmamı 2010 yılının Temmuz-Aralık ayları arasında, Torbalı‘yı tanıyıp anlamımı sağlayan ikinci çalışmayı 2014 yılında, üçüncü sanayi kenti olan Kemalpaşa‘yı da 2019 yılının Temmuz-Aralık ayları arasında tanıyıp analiz etmem mümkün oldu. Böylelikle belediye yönetimlerinde kah CHP‘nin, kah AKP‘nin ya da diğer sağ partilerin egemen olduğu bu kentlerdeki tarımla sanayi arasındaki ilişkiyi, bu kentlerdeki siyasi örgütlenmenin altında yatan dinamikleri görüp tanımlayabilme fırsatını yakalamış oldum..
CHP’nin Aliağa günahları…
2010 yılında bir sanayi kenti olarak Aliağa‘yı toplumsal, kültürel ve ekonomik bağlamda araştırıp çözümlemiş olmakla birlikte; 2013 Temmuz-2014 Şubat döneminde yönettiğim seçim kampanyasında adına hareket ettiğim avukat Özlem Şan Oğuzhan‘ın Aliağa belediye başkanı olarak seçileceğini varsayarak onun olası iktidarının yol haritası olarak 283 sayfalık ikinci bir stratejik plan hazırlayarak yeni hizmet döneminde dikkate alacağımız stratejik öncelik, hedef ve projeleri belirlemekle birlikte; CHP genel merkezinin, belediye başkan adaylığı konusunda rahmetli Hakkı Ülkü‘yü önce aday gösterip ertesi günü adaylık çekerek onun yerine seçilmesi mümkün olmayan Barış Eroğlu‘nu koyması üzerine hazırladığımız bu 283 sayfalık ikinci stratejik raporda yazdığımız hedeflere ulaşıp faaliyetleri yürütmemiz mümkün olmadı ve CHP, 30 Mart 2014 tarihli belediye başkanlığı seçimini kaybetti: Serkan Acar (MHP) % 31,9, İbrahim Etem Yorulmaz (AKP) % 30,29, Barış Eroğlu (CHP) % 20,53, Hakkı Ülkü (DSP) % 1218, Bircan Karakaya (HDP) % 3,56 ve Fatih Zeybekoğlu (SP) % 0,72 oranında oy aldılar.
Çaltılıdere Sulak Alanı‘nın kurtarılması nedeniyle 2017 yılında kendisiyle yaptığım görüşmede sözü belediyenin çıkardığı değerli yayınlara getirdiğimizde, “Ali Rıza Bey, sizin Özlem Hanım için yazıp çizdiklerinizi bizler örnek alıp yapıyoruz” şeklindeki samimi itirafının da onun akıllı, zeki politikalarının eseri olduğunu düşünüyorum.
Nitekim bu akıllı siyaseti sayesinde izleyen yıllarda hem MHP‘nin, hem de AKP‘nin; yani, “Cumhur İttifakı“nın adayı olarak ortaya çıkmasına neden olmuş ve böylelikle 2014’de % 31,9 olan oy oranını 2019’da % 51,26’ya çıkarmış, Cumhur İttifakı‘nın içinde bulunduğu onca sıkıntıya rağmen 2024 seçimlerinde % 4,54 oranındaki oy kaybı ile % 46,72 düzeyini tutturmuştur.
Büyük ekonomik sıkıntıların yaşandığı bir dönemde muhalefet partisi olarak büyük avantajlara sahip CHP ise 2014’de %20,53 olan oy oranını 2019 seçimlerinde %26,08 oy artışıyla %46,61’e çıkartmakla birlikte; 2024 seçimlerinde bu oranı arttıramadığı gibi, %2,23 oy azalışıyla birlikte %44,38’e indirmiş, işçilerin ve sendikalarının onca etkili olduğu bir sanayi kentinde belediye başkanlığını üçüncü kez kaybetmiştir.
Ayrıca 2014 seçimlerinin yenik kahramanı Barış Eroğlu, adeta ödüllendirilircesine CHP ilçe başkanı yapılmış, 2024 seçimlerinin yenik kahramanı da Çağatay Güç de yine aynı şekilde önce İzmir Büyükşehir Belediyesi genel sekreter yardımcısı, daha sonra da CHP il başkanı yapılarak ödüllendirilmiş; böylelikle, halk oyu ile seçilemeyen bu yerel siyasetçiler aslen “Trabzonlu” olmanın avantajını kullanarak Aliağa ve İzmir siyasetinde etkili olan isimler haline getirilmiştir.
Belediye meclisi seçimlerindeki durum ise 2014 itibariyle MHP %30,62, AKP %29,45, CHP %22,5, DSP %10,56, 2019 seçimleri itibariyle CHP 49,07, MHP %47,14, 2024 seçimleri itibariyle de CHP %45,5, MHP %39,98 düzeyinde seyretmiş ve CHP muhalefette olmasına rağmen belediye başkanlığı seçimlerinde olduğu gibi belediye meclisi seçimlerinde de %3,57 oranında oy kaybetmiş, son üç yerel seçimde bir sanayi ve işçi yerleşiminde siyaset yapmasına karşın hiçbir şekilde %50 sınırını geçememiştir..
Bu yenilgilerde 2014 seçimlerinde CHP‘li seçmen kitlesinin, sevgili Hakkı Ülkü‘nün küsüp DSP adayı olması nedeniyle ikiye bölünmesi kadar, o seçim sürecinde geliştirdiği etkili uygulamalarla dikkatimi çeken MHP adayı avukat Serkan Acar‘ın akıllı, zeki politika, strateji ve taktiklerinin de etkili olduğunu söylemeden geçmek istemem.
1996’dan 2022’ye Aliağa yaşam kalitesindeki ciddi düşüş…
Ama bu arada Aliağa ilçesinin, 1996 yılında DPT tarafından yapılan “İlçelerin Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Seviyelerine Göre Sıralanması Araştırması” verilerine göre 858 ilçe arasında 18nci, 30 İzmir ilçesi arasında 2nci sırayı, 2004 yılında yapılan ikinci sıralamada 872 ilçe arasında 5nci, 30 İzmir ilçesi arasında 1. sırayı işgal etmesine rağmen; Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından 2017 yılında yapılan yeni sıralamada 970 ilçe arasında 54ncü, 30 İzmir ilçesi arasında 8nci sıraya, 2022 yılında yapılan son sıralamada da 973 ilçe arasında 105nci, 30 İzmir ilçesi arasında da 13ncülüğe düşmesi, Aliağa halkının yaşam kalitesi ve refahı açısından üzerinde ciddi ciddi düşünülüp gereken önlemlerin alınması gereken büyük ve öncelikli bir sorun olarak kabul edilmelidir.
Hele ki bu sıralamaların AKP-MHP iktidarının yürürlükte olduğu, Aliağa için olası bir manipülasyonun gündeme gelmeyeceği iktidar döneminde yapıldığı dikkate alınırsa…
Gelelim Aliağa‘da yaşayıp her şeyi dışardan izleyip ona göre bir algı oluşturan Aliağasever biri olarak düşündüklerime…
Övgüye değer bir hizmet: “Aliağa Kent Kitaplığı”…
Gelelim belediyenin “Aliağa Kent Kitaplığı” adı altında 2014 yılından bu yana yayınladığı ve her biri benim için hazine değerinde olan kitaplarına… Aliağa Belediyesi‘nin İnternet sayfasındaki “Aliağa Kent Kitaplığı” başlığını taşıyan bölüme baktığımızda bugüne kadar toplam 23 kitap çıkardığını görülür. Bunların 4’ü çocuk, geriye kalan 19’u da kent tarihi ve arkeolojiyi esas alan yetişkinlere yönelik kitaplardır…Neyse ki sevgili Ali Osman Karatekin sayesinde bu 19 kitabın 19’unu da temin ederek kitaplığın İzmir bölümüne yerleştirmiş durumdayım. Şimdi sıra geldi bu kitapları okumaya…
Bu yayınlar, bazı yayınların hazırlanması için düzenlenen sempozyumlar benim için çok değerli… Çünkü belediyenin 2011-2014 dönemi stratejik planındaki mevcut durum analizi kısmını hazırlarken çok ciddi şekilde yayın sıkıntısı çekmiş, bilgi eksikliğimi Menemen ile ilgili kitap ve tezlerle gidermeye çalışmıştım… Belediye’nin Aliağa‘yı tanıtan, arkeolojik, tarihi, kültürel, doğal ve turistik değerlerini ortaya koyan tek bir yayını yoktu… Güzelhisar hakkında tek kitabı yazan Cevat Yıldırım‘ın kitabını bile zar zor edinebilmiş, bilgileri genellikle Prof. Dr. Ersin Doğer‘in “Menemen, İlk İskanlardan Yunan İşgaline Kadar ya da Tarhaniyat Tarihi” isimli kitabından, Cevat Bakkal‘ın 1995 tarihli ve “Menemen Kazası 15-18. Yüzyıllar” başlıklı doktora tezinden, Yunt Dağı ile ilgili makale ve tezlerden ya da o tarihlerde sağ olan sevgili Alex Baltazzi ile yaptığım sohbetlerden ediniyordum…
Hedef: Köylerdeki kültürel miras…
Aliağa Belediyesi‘nin son yıllarda yaptığı iyi çalışmalardan biri de denizden uzak yamaçlardaki köylerin geleneksel Dumanlı ve Yunt dağları kökenli zengin Yörük kültürünü keşfetmek amacıyla geliştirilen Aliağa ve Çevresi Türk Eserleri Araştırması‘dır. Bu araştırmanın en önemli kanıtı ise belediyenin talebi üzerine Ertan Daş tarafından kaleme alınan “Aliağa ve Köylerindeki Türk Eserleri” başlıklı makaledir.
Söz konusu makaleye göre Aliağa‘daki 21 köy ve mahallede Beylikler Dönemi‘nden Cumhuriyet Dönemi‘ne kadar inşa edilmiş 18’i cami, 1’i türbe, 9’u hazire, 22’si mezarlık, 3’ü sarnıç, 200’ü aşkın su kuyusu, 7’si çeşme, 1’i şehir içi hanı, 1’i hamam, 2’si köprü ve 7’si köy odası olmak üzere çok fazla sayıda kültürel miras değeri bulunmaktadır.
Projenin ilk saha araştırması Ardahan Üniversitesi İnsani Bilimler ve Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü öğretim üyeleri Prof. Dr. Bekir Deniz ile Dr. Ebru Subaşı tarafından yürütülmüş olup; bu kapsamda Helvacı köyü ölçeğinde yapılan araştırmalarda Helvacı kilimi için coğrafi işaret alınacağı belirtilmiş (1) ve ortaya Helvacı yerleşiminin somut ve somut olmayan kültürel mirasını Helvacı Gençlik ve Dayanışma Derneği ile işbirliği çerçevesinde araştıran İlker Eroğlu ve Hüseyin Özkan‘a ait “Helvacı” isimli yayın çıkmıştır.(2)
Tüm arkeolojik kazıların durdurulduğu bir dönem…
Aliağa Belediyesi “Aliağa Kent kitaplığı“ kapsamında yerleşimin yakın çevresindeki Kuzey Ege‘nin önemli uygarlık merkezleri Kyme, Gryneion, Myrina, ve Tisna ören yerleri için çok önemli yayınlar yapmasına rağmen son yıllarda buralarda yerli ve yabancı heyetlerce yapılan kazı çalışmalarıyla kurtarma kazılarının ve yüzey araştırmalarının, 2021, 2023, 2024 ve 2025 yıllarında İzmir Arkeoloji Müzesi tarafından Doç. Dr. Yusuf Albayrak başkanlığında Myrina‘da yapılan ve 2024, 2025 yıllarına ait sonuç raporları henüz yayınlanmayan kazılar hariç olmak üzere, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından durdurulmuş olması da geçmişin bilimsel ölçekte araştırılması boyutunda önemli bir çelişki ve eksikliğe işaret etmektedir. (4)
Bu durumun ortaya çıkışında, aynı bölgede; hatta kazı alanlarındaki tescilli eserlere zarar veren ya da zaman zaman tescil derecelerinin düşürülmesine neden olan fabrika, depo, RES, iskele ve organize sanayi bölgesi inşaatlarını yapan sermaye çevreleriyle örgütlerinin etkisi olduğunu düşündüğüm için sahip olunan bütün bu değerlere rağmen tek bir müzesi olmayan Aliağa‘nın arkeolojik ve tarihi geçmişinin daha iyi araştırılıp tanıtılması için bu kentlerdeki arkeolojik kazıların yeniden başlatılması için hem belediye hem de Aliağa halkı olarak girişimde bulunulmasının etkili olacağına inanıyorum.
6 Mart 2026 tarihinde “Kültür Elçileri Platformu” olarak Aliağa Belediyesi‘nin Güzelhisar Sosyal Tesisleri‘nde yaptığımız toplantı ile toplantı sonrasında Güzelhisar ve Çıtak mahallesinde yaptığımız geziye gelince…
Kültür ve sanat çevre kirliliğinin çaresi olabilir mi?
Aliağa Belediyesi Basın Yayın ve Halkla İlişkiler Müdürü Ali Osman Karatekin‘in, ilçedeki kültürel mirasın korunup yönetilmesi konusunda gerçekleştirdikleri belediye hizmetlerini anlattığı sunumundan sonra yaptığımız görüşme ve tartışmaların sırasında; tarihte Aiol bölgesi olarak tanımlanan bu bölgeye ait kültür ve tarih çalışmalarının, Bergama‘yı merkeze alıp Menemen, Aliağa, Foça ve Dikili‘yi; hatta, bir zamanlar Attalos‘un Bergama Krallığı‘nın etkisindeki Aigai antik kenti ile Manisa’nın Soma ilçesindeki Tarhala/Darkale‘nin de bu halkaya katılması suretiyle bölgesel ölçekte yürütülmesinin ve bunu yaparken de Dumanlı ve Yunt dağlarından kaynaklanan Yörük kültürünün de dikkate alınmasının doğru olacağını ifade etmeye çalıştım.
Ayrıca Aliağa‘nın hemen yanındaki Menemen‘deki Neonteikos antik kenti ile Dumanlı dağlarındaki Çukurköy‘ün başına gelen TOKİ belası gibi yakın zamanda Güzelhisar‘ı tehdit etmeye başlayan Aliağa Organize Sanayi Bölgesi‘nin genişleme eğiliminin hem insan sağlığı hem de kültürel mirasın korunması açısından yeni sorunlara yol açacağına dikkat çekmeye çalıştım. (5)
Ardından da dışarı çıkarak Güzelhisar‘ı, sokaklarını, Balaban ve Aliağa camilerini gezip kültürlerin birbirinin üstünde geliştiğini gösteren duvarlardaki antik dönem devşirme taşlarını aradık, sonrasında da Çıtak mahallesine giderek yerel tarihçi Nevzat Erkol‘un evindeki her biri ayrı bir yaratıcılığın eseri olan ahşap eserleri gördük, bu eserleri nasıl yaptığının öyküsünü kendisinden dinledik.
Ve böylelikle Aliağa‘ya gidip Güzelhisar‘dan Aliağa‘yı seyredip Aliağa için düşündüğümüz, görüş, düşünce ve öneriler geliştirmeye çalıştığımız bir Aliağa gezisi daha bitmiş oldu…
O nedenle 6 mart günü Aliağa‘da görüp tanık olduğumuz bu olumlu gelişmeler nedeniyle, hep yaptığımız gibi Aliağa‘ya gidip sahilde balık yeme alışkanlığı dışında, Güzelhisar, Çıtak ve Helvacı gibi köylere giderek, o köylerdeki kültür ve gelenekleri tanımanızı, Güzelhisar Sosyal Tesisleri‘nden Aliağa‘yı körfezi seyretmenizi öneriyorum…
Aliağa; özellikle de Dumanlı ve Yunt dağlarının yamaçlarındaki Yörük kültürünü sürdüren Güzelhisar, Çıtak, Helvacı, Hacıömerli, Karakuzu, Uzunhasanlı ve diğer eskinin köyü, şimdinin mahalleleri sizleri bekliyor!
…………………………………………………………………………………………………………………………………………….
(1) Daş, E., “Aliağa ve Köylerindeki Türk Eserleri“,
(2) Aliağa Belediyesi, “Aliağa ve Çevresindeki Türk Eserleri Araştırması Başladı”, https://www.aliaga.bel.tr/haber/aliaga-ve-cevresindeki-turk-eserleri-arastirmasi-basladi/810
(3) Eroğlu, İ., Özkan, H., Helvacı, Aliağa Kent Kitaplığı, Temmuz 2022, İzmir.
(4) Albayrak, Y., Keskin, O., Taşdemir G. M., Turgut, A., Demirer, D. Z., 2023 Yılı Myrina Antik Kenti Kazı ve Temizlik Çalışmaları, 44. Kazı Sonuçları Toplantısı Bildirileri, Cilt 6, s.423-436.
(5) “Güzelhisar’ın ciğerine hançer gibi sanayi planı“, Kuzeyin Sesi Gazetesi, 13 Ağustos 2025, https://kuzeyinsesi.net/haberler/yerel/guzelhisarin-cigerine-hancer-gibi-sanayi-plani-detay.html
Yararlanılan kaynaklar
1) Beşikçi, O., AliAğa, https://www.gazeteyenigun.com.tr/makale/27611133/orhan-besikci/aliaga
2) Güzelhisar, Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Güzelhisar,_Aliağa
3) Güzelhisar Sosyal Tesisleri Projesi, https://www.aliaga.bel.tr/projelerimiz/tamamlanan-projeler/guzelhisar-sosyal-tesisleri-projesi
4) Ortaç, H., Tapu Tahrir Defterleri’ne Göre 16. Yüzyılda Güzelhisar, Aliağa Kent Kitaplığı, Aralık 2018, Ankara.
5) Şaşmaz, E., Balaban Paşa Cami (Aşağı Cami)-Güzelhisar-Aliağa, https://www.erolsasmaz.com/?oku=1728
6) Şaşmaz, E., Güzelhisar Kalesi (Aliağa), https://www.erolsasmaz.com/?oku=2646
7) Şaşmaz, E., Saruhan Sancağı Güzelhisarı, Aliağa, https://erolsasmaz.com/?oku=2645
8) Şaşmaz, E., Güzelhisar Çeşmeleri, Aliağa, https://www.erolsasmaz.com/?oku=2644
9) Şaşmaz, E., Ali Ağa Camii (Yukarı Camii), Güzelhisar, Aliağa, https://www.erolsasmaz.com/?oku=1727
10) Şaşmaz, E., Çıtak Köyü, Aliağa, https://www.erolsasmaz.com/?oku=2656
11) Yıldırım, C., Güzelhisar, Aliağa Çevresi ile Birlikte, 1. ve 3. baskılar, Hür Efe Matbaası, Mart 2001 – Aliağa Kent Kitaplığı, Kasım 2017, Ankara.
Kent Stratejileri Merkezi 